Als prikkels de hersenen treiteren

Overgevoelig zijn voor prikkels komt bij mensen met niet-aangeboren hersenletsel vaak voor. Hersenletsel kan op verschillende manieren de verwerking van prikkels verstoren. Hierdoor kun je overprikkeld raken. Bijvoorbeeld door prikkels van licht, geluiden, geuren, kleuren, smaken, aanrakingen of bewegingen.

De gevolgen van overgevoeligheid voor prikkels reiken tot diep in iemands dagelijks functioneren. De voortdurende aanwezigheid van prikkels veroorzaakt soms een permanente ruis, waardoor zelfs de meest eenvoudige aandacht niet meer mogelijk is. Laat staan het goed begrijpen van situaties of wat mensen zeggen en vervolgens adequaat reageren. Met als gevolg dat getroffenen zelf, hun naasten en hulpverleners verstrikt raken in misverstanden en misinterpretaties van situaties en uitingen van anderen. Met alle frustratie van dien.

Verstoring door hersenletsel

Prikkelverwerking is een ingewikkeld proces. Stap één is het binnenkomen van prikkels, via ogen, oren, huid enzovoorts. Stap twee is het selecteren van prikkels. Dit is ingewikkeld. De ene prikkel wordt doorgelaten, de andere niet. De ene prikkel wordt onverminderd hard doorgelaten, de andere wordt afgezwakt doorgestuurd. Stap drie: hoger in de hersenen worden diverse prikkels aan elkaar gekoppeld, of juist niet. Daarna, stap vier, volgt het ingewikkelde begrijpen van (samengestelde) prikkels. Dan volgt stap vijf: reactie. Daarna stap zes, de laatste: de prikkels worden 'weggezet'. Daarmee verdwijnen ze uit onze bewuste aandacht of worden op de achtergrond gezet. Hersenletsel kan hierin op verschillende manieren verstoringen veroorzaken. 

De zeef is stuk

Bij een aantal mensen gaat het aan het begin van de keten al mis. Stap één kan misgaan door beschadiging van bijvoorbeeld oog of oor. Dan kan stap twee, de zeef die belangrijke prikkels doorlaat en onbelangrijke niet, deels stuk zijn. Bijvoorbeeld door een ongeluk met een schedelbasisfractuur. Diep in de hersenen treedt dan schade op en daarbij kan de zeef, die in de tussenhersenen ligt, betrokken zijn. Er dringen dan te veel prikkels de hersenen binnen. Doordat te veel prikkels worden doorgelaten en dus moeten worden verwerkt, raken de hersenen overbelast. Met vermoeidheid als gevolg.

Programmering van de zeef faalt

Een tweede, veel voorkomende mogelijkheid is dat niet de zeef kapot is, maar de programmering van de zeef. Die programmering bevat de selectiecriteria voor wat wel en niet wordt doorgelaten en hoe sterk. De programmering wordt verzorgd door hoger gelegen hersendelen, de hersenschorsgebieden. Als bijvoorbeeld door een beroerte in de slaapkwab (meest voorkomende plaats) die programmering faalt, is de zeef heel, maar 'weet' die niet meer wat wel en wat niet door te laten. Ook dan ontstaat in de hersenen een overdaad aan (onbelangrijke!) prikkels, waardoor het hele prikkelverwerkingssysteem overbelast is.

Verwerking van prikkels verstoord

Als derde kan ook de verwerking van prikkels (dus na binnenkomst) verstoord zijn. Wat binnenkomt aan goed geselecteerde prikkels, wordt dan bijvoorbeeld traag verwerkt. Daardoor hopen de prikkels zich op. Ze komen als het ware in de rij te staan om verwerkt te worden. Het begrijpen van wat binnenkomt, duurt dan vanzelfsprekend ook langer en daarmee ook de reactie. Trage informatieverwerking heet dat in vaktaal.

Vertraagde output

Een vierde mogelijkheid is dat alles normaal verloopt tot de voorlaatste schakel: de totstandkoming van reactie. Binnenkomen, selecteren en begrijpen gaan vlot, maar dan hapert het systeem: in de output, de reactie is een vertraging. Daardoor kan de verwerking niet worden afgerond. Ook dan blijft er te veel in het hoofd. Deze moeizaam afgewerkte prikkels kunnen ook moeilijk worden weggezet.

Dit brengt ons bij de vijfde en laatste mogelijkheid: verwerkte prikkels kunnen niet of moeilijk worden weggezet. Deze mensen kunnen ook na reactie een prikkel (en daar horen ook gedachten of emoties bij) niet uit hun hoofd krijgen. Prikkels, emoties, gedachten blijven dan hangen.

Een vol hoofd

Alle problemen met prikkelverwerking leiden tot 'een vol hoofd'. De gevolgen voor het dagelijks leven lopen uiteen, maar zijn altijd belastend: concentratieverlies, geheugenproblemen, onrust, boosheid (op zichzelf of op anderen), niet meer goed kunnen denken, moeheid, niet kunnen slapen, interesseverlies, dwangmatig gedrag enzovoorts.

Problemen door overprikkeling

Overprikkeling kan dus een scala aan problemen veroorzaken. Het is goed om overprikkeling en overgevoeligheden voor bijvoorbeeld geluiden of beelden en het blijven hangen van prikkels met een begeleider of arts te bespreken. Een aantal andere problemen, zoals boosheid, vermoeidheid, stress, is hier vaak ook door te verklaren.

Rust geeft rust

Rust zoeken kan veel rust in het hoofd brengen. Daarmee kan het ook andere problemen met bijvoorbeeld denken, geheugen en emoties gunstig beïnvloeden. Rust zoeken doe je door bijvoorbeeld op gezette tijden weg te gaan uit drukke ruimtes. Of met de auto door het verkeer te gaan in plaats van met de fiets, waardoor minder prikkels binnenkomen. 

Door Hans van Dam
deskundige hersenletsel