Temperatuur-ontregeling door niet-aangeboren hersenletsel verdient aandacht

Wie last heeft van temperatuurproblemen na hersenletsel, vindt vaak moeilijk informatie. Ook naar lotgenoten is het dikwijls even zoeken. De zoektocht is wel de moeite waard. Met problemen in de temperatuurregulatie is het zoals met chronische pijn: het beïnvloedt het dagelijks leven ingrijpend. De aandacht kan nooit helemaal hiervan worden losgemaakt. En de invloed reikt ver: ook stemming, alertheid, denken en geheugen lijden hier vaak onder. Een verkenning van problemen en achtergronden.

Bij beschadiging aan de hersenstam is er een reële kans dat één of enkele levensfuncties uitvallen. Vandaar dat de sterfte bij schade daar groot is. Wie een letsel van de hersenstam overleeft, kan in genoemde functies allerlei problemen hebben. Ook in regeling van temperatuur. Kenmerkend is dat de problemen, zoals dat heet, heel autonoom zijn. Dat wil zeggen dat ze optreden zonder invloed van buitenaf. De regeling slaat op hol, waardoor de temperatuur tot enorme hoogte kan stijgen. Omdat de plaats die hiervoor belangrijk is heel dicht bij andere belangrijke gebieden ligt, is er meestal sprake van een zeer ernstig beeld.

Hypothalamus

Een tweede oorzaak, die we veel vaker zien, is schade of ontregeling van de hypothalamus. Dat is een klein gebied onderin de hersenen, net boven de hypofyse (die belangrijk is voor hormonen). De hypothalamus heeft met veel functies te maken, bijvoorbeeld hormoonhuishouding, waak-slaapritme, seksualiteit, water- en zouthuishouding, maar ook met ingewikkelde functies als stemming. En met temperatuurregeling. Die laatste functie is zelfs een uitmuntend voorbeeld van het functioneren van de hypothalamus: het verwerken van en reageren op allerlei informatie vanuit de hersenen zelf, de rest van het lichaam en de omgeving. Deze uiteenlopende informatie komt daar samen, en via talloze verbindingen met andere hersendelen en het lichaam doet de hypothalamus zijn regelwerk. Een korte schets van de manier waarop de hypothalamus is betrokken bij temperatuurregeling, laat goed zien wat er gebeurt bij schade of ontregeling en wat hierbij kan helpen. Daarmee komen we tegelijk middenin het verhaal van Kim Kwakernaat.

Temperatuur van het bloed

De hypothalamus kent zelf ook een temperatuur. Die is vooral afhankelijk van de temperatuur van het bloed. Die loopt op door bijvoorbeeld angst of schaamte. Maar ook door lichamelijk genot of het uitzicht hierop. Vooral seks heeft een directe invloed. De blos op de wangen is een prima ‘verrader’ van de stijgende bloedtemperatuur. Hiernaast ontvangt de hypothalamus informatie van de temperatuur die ons van buitenaf bereikt, vooral via de huid. Op basis van deze informatie reageert de hypothalamus. Rondom de standaard lichaamstemperatuur, ongeveer 37 graden, onderneemt de hypothalamus geen extra actie, daarboven en daaronder wel. Bij verhitting volgt afkoeling, bij afkoelen opwarming. Deze taken zijn binnen de hypothalamus verdeeld. Het voorste deel regelt de afkoeling, het achterste deel de opwarming. Dus bij warm weer of hoge kamertemperatuur zorgen zenuwcellen in het voorste deel voor onder meer verwijding van bloedvaten, hijgen, diep zuchten. En het blokkeert reacties die warmte vasthouden, zoals samentrekken van bloedvaten. Bij vorst of lage kamertemperatuur regelt het achterste deel van de hypothalamus het omgekeerde: vasthouden van warmte en warmtestimulerende reacties. Denk aan samentrekken van bloedvaten, rillen, bewegen, in elkaar krimpen. En het blokkeert activiteiten die warmte verminderen.

Beschadiging of druk

Verstoring kan ontstaan door beschadiging van de hypothalamus. Of door druk (bijvoorbeeld door bloed), een hersentumor, of (zoals bij Kim) door een waterhoofd. Afhankelijk van welk deel niet goed meer functioneert, is het probleem met temperatuurregulatie voorspelbaar. Bij schade voorin de hypothalamus zal iemand het snel warm hebben. Dat komt doordat de normale afkoeling en de mechanismen die bij temperatuurstijging afkoeling bewerkstelligen, falen. Dus zal een kamertemperatuur van 21 graden voor iemand al als warm aanvoelen. Bij schade achterin is het iets anders: bij een kamertemperatuur van 21 graden merkt iemand nog weinig, omdat de standaardinstelling van 37 graden nog intact blijft (bloed koelt moeilijker af dan het opwarmt). Maar in een duidelijk koude ruimte ontstaat snel vergaande afkoeling. Ook hier doordat de mechanismen die warmte op peil houden en terugbrengen, falen.

Nauwkeurig afgesteld

Zoals bij alle hersenfuncties is regulering nauwkeurig afgesteld en kent een functie veel mogelijkheden. Evenzo is er bij schade een spectrum aan mogelijkheden. Kim bijvoorbeeld heeft last van een ‘normale’ kamertemperatuur (die voor haar dus niet meer normaal is, maar te hoog). Maar echt heel veel last ontstaat tussen de 25 en 28 graden. En daarboven is het een ramp. Het regelsysteem komt dan onder hoge druk, werkt zich tevergeefs een slag in de rondte en dat put het brein uit, dat ook nog eens aanhoudend oververhit is. Vandaar dat zij dan last krijgt van een rij klachten die op zichzelf niets met temperatuur te maken hebben, maar indirect dus wel.

Wat te doen?

Dit brengt ons bij de vraag wat te doen. Als de interne airconditioning niet of slecht werkt, moet die van buitenaf plaatsvinden. Dus onder meer doen wat Kim doet: de kamertemperatuur laag houden. Verder bij warm zomerweer in de vroege ochtend de woonruimtes luchten, op tijd de zonwering laten zakken, de huid bedekken voor fel zonlicht (hierdoor heeft de zon meer moeite om de huid te verwarmen, die vol zit met temperatuursensoren). En airconditioning in de woning. Dat is zeer effectief. Die is bij Kim geweigerd, mogelijk omdat de financier denkt dat wat uit zichzelf niet werkt ook niet meer beïnvloedbaar is. Bovenstaande heeft hopelijk het tegendeel duidelijk gemaakt. En waar mogelijk stress verminderen. Want, zoals gezegd, warmt stress via bloed het brein op.

De maatregelen zullen niet alle klachten wegnemen. Daar is het defect vaak te ernstig voor. Maar vermindering van klachten kan zeker wel. En velen zullen het beamen: bij een permanent zeer hinderlijk probleem, voelt enige verlichting al snel weldadig. Dus doen wat kan!

Hans van Dam
deskundige hersenletsel